Nhiều trường học và địa phương hiện nay đối mặt với cùng một thực trạng: kho sách truyền thống dần vắng bóng người đọc, trong khi nhu cầu tìm kiếm tài liệu trực tuyến tăng cao nhưng bị giới hạn bởi không gian vật lý. Dù vậy, khi bắt tay vào xây dựng thư viện số, các đơn vị lập tức vướng vào vòng xoáy thiếu kinh phí đầu tư hạ tầng, rào cản bản quyền tác phẩm và đội ngũ thủ thư chưa kịp thích ứng với công nghệ. Nếu chỉ chạy theo phong trào mà thiếu tính toán dài hạn, hệ thống số hóa rất dễ rơi vào cảnh “đầu tư rầm rộ rồi bỏ trống”.

Nỗi đau lớn nhất khi xây dựng thư viện số tại Việt Nam
Xây dựng thư viện số là định hướng bắt buộc được quy định cụ thể trong Luật Thư viện 2019 và Quyết định 206/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Tuy nhiên, quá trình triển khai thực tế ghi nhận ba điểm nghẽn lớn:
- Chi phí phần mềm và máy chủ quá cao: Việc tự xây dựng phần mềm mới hoặc mua sắm hạ tầng công nghệ tốn kém khoản kinh phí rất lớn, vượt quá khả năng cân đối ngân sách của nhiều thư viện trường học và thư viện địa phương.
- Rủi ro pháp lý về bản quyền tác phẩm: Tự ý số hóa và cung cấp tài liệu tràn lan trên không gian mạng dễ dẫn đến vi phạm Luật Sở hữu trí tuệ nếu đơn vị chưa đàm phán bản quyền với tác giả hoặc nhà xuất bản.
- Sự thiếu hụt về nhân lực công nghệ: Nhiều cán bộ thủ thư quen quản lý theo phương thức truyền thống, gặp khó khăn khi vận hành phần mềm chuyên dụng, xử lý biên mục số hay đảm bảo an toàn an ninh dữ liệu.
Góc nhìn chuyên gia và bài học thực tế từ các đơn vị
Để giải bài toán bền vững, việc ứng dụng công nghệ cần đi đôi với tư duy kinh tế và mô hình hợp tác linh hoạt.
Mô hình xã hội hóa và hợp tác chia sẻ tài nguyên
Ông Ngô Đức Vinh, Giám đốc Nhà xuất bản Xây dựng, cho rằng việc tự đầu tư trọn gói hệ thống phần mềm riêng là giải pháp quá sức với phần lớn các đơn vị. Thay vào đó, phương án xã hội hóa phần mềm thông qua hợp tác với các doanh nghiệp công nghệ giúp giải quyết triệt để bài toán vốn. Thư viện hoặc nhà xuất bản có thể thuê lại phần mềm hạ tầng (SaaS) và chia sẻ doanh thu từ việc cung cấp dịch vụ đọc sách điện tử. Bên cạnh đó, việc kết nối với các nguồn tài nguyên mở (OER) và đàm phán liên kết bản quyền trực tiếp với các nhà xuất bản giúp tạo ra kho tài liệu số phong phú, đúng quy định pháp luật.
Nguyên tắc “Số hóa một lần cho tất cả” và liên thông dữ liệu
Từ thực tiễn triển khai tại Trường THCS Lê Văn Hưu (HCM), thư viện THCS Trần Quốc Toản 1 (HCM) cho đến các thư viện khối Cao đẳng – Đại học như Thư viện ĐH Thái Nguyên, Thư viện VGU,… việc chuyển đổi số đạt hiệu quả cao khi ưu tiên số hóa các bộ sưu tập nội sinh, tài liệu địa chí và sách cổ quý hiếm. Lãnh đạo các đơn vị nhấn mạnh việc áp dụng nguyên tắc “Số hóa một lần cho tất cả” — chuẩn hóa dữ liệu hình ảnh ở chất lượng cao nhất ngay từ đầu để vừa phục vụ lưu trữ dài hạn, vừa dễ dàng tích hợp mã QR hay phần mềm tra cứu cho bạn đọc. Đồng thời, các biểu ghi dữ liệu cần tuân thủ chuẩn quốc tế (như Dublin Core, MARC) để dễ dàng kết nối, chia sẻ giữa hệ thống thư viện các cấp.

Lựa chọn phần mềm quản lý thư viện phù hợp với quy mô
Lựa chọn giải pháp phần mềm phù hợp quyết định trực tiếp đến tính bền vững của dự án.
- Khối giáo dục đại học và nghiên cứu: Các phần mềm mã nguồn mở như DSpace được ứng dụng phổ biến nhờ khả năng quản lý tốt các tệp tài liệu nội sinh lớn (luận văn, luận án, công trình nghiên cứu) và hệ thống tra cứu siêu dữ liệu (metadata) mạnh mẽ.
- Khối trường phổ thông và thư viện chuyên ngành: Các giải pháp điện toán đám mây như Oliver Library Software hay Liberty Digital giúp tự động hóa báo cáo, giảm một nửa thời gian xử lý biên mục cho thủ thư và đảm bảo tiêu chuẩn an toàn dữ liệu học đường mà không đòi hỏi hạ tầng máy chủ phức tạp tại chỗ.

Tăng cường năng lực số cho thế hệ trẻ và xây dựng xã hội học tập
Xây dựng thư viện số không dừng lại ở việc lưu trữ mà hướng tới mục tiêu nâng cao năng lực số cho người học theo Thông tư 02/2025/TT-BGDĐT. Việc đưa thư viện số vào nhà trường giúp học sinh sớm hình thành kỹ năng tìm kiếm và kiểm chứng thông tin. Các mô hình thư viện số cộng đồng, tiêu biểu như dự án Thư viện số miễn phí cho trẻ em do UNICEF phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai với hơn 3.000 đầu sách đa ngôn ngữ, đang góp phần thu hẹp khoảng cách tiếp cận tri thức giữa các vùng miền, tạo nền tảng vững chắc cho một xã hội học tập.

