Nhiều thư viện hiện nay đã đầu tư kinh phí số hóa hàng nghìn trang tài liệu, nhưng người đọc vẫn gặp khó khăn khi tìm kiếm tư liệu cần thiết. Tình trạng mỗi nơi xây dựng một phần mềm quản lý riêng, sử dụng chuẩn mô tả dữ liệu không đồng nhất khiến các kho dữ liệu số hoạt động như những ốc đảo biệt lập. Người cần tài liệu phải tìm kiếm trên từng website rời rạc, trong khi cán bộ thủ thư ở nhiều địa phương vẫn mất thời gian biên mục lại các ấn phẩm đã được thư viện tuyến trên xử lý. Việc thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu dùng chung giữa các thư viện chính là bước đi bắt buộc để tháo gỡ sự lãng phí này.

Nghịch lý từ những kho tài nguyên số đứng riêng lẻ
Chuyển đổi cách thức hoạt động của thư viện không chỉ dừng ở việc scan tài liệu đưa lên máy tính. Khi các hệ thống thiếu sự kết nối, hiệu quả phục vụ bạn đọc bị suy giảm bởi ba rào cản chính:
- Trùng lặp công tác chuyên môn: Nhiều đơn vị cùng số hóa hoặc biên mục lại các tài liệu phổ thông giống nhau do thiếu thông tin về nguồn tài nguyên của nhau, gây hao tổn nguồn kinh phí từ ngân sách.
- Thiếu đồng bộ về chuẩn dữ liệu: Dù các đơn vị cùng áp dụng những khung nghiệp vụ cơ bản, sự khác biệt trong cách ghi nhận tên tác giả, tên cơ quan hoặc chủ đề biểu ghi vẫn gây nghẽn kết nối khi ghép nối hệ thống.
- Rào cản về bản quyền và phạm vi phục vụ: Thư viện e ngại chia sẻ tài liệu số vì chưa có quy định pháp lý phân định ranh giới giữa tài liệu chỉ được tra cứu thông tin thư mục với tài liệu được tải bản toàn văn.
Luật Thư viện 2019 đã quy định liên thông thư viện là nguyên tắc hoạt động cốt lõi, bao gồm việc chia sẻ và sử dụng chung tài nguyên thông tin, kết quả xử lý và sản phẩm thông tin thư viện. Mục tiêu của Quyết định 206/QĐ-TTg cũng đặt ra yêu cầu đến năm 2025 phải có 100% thư viện công lập có vai trò quan trọng triển khai liên thông, chia sẻ dữ liệu số.
Góc nhìn chuyên gia về cơ chế dữ liệu dùng chung
Việc kết nối các nguồn tài liệu không thể giải quyết đơn thuần bằng việc mua sắm thêm phần mềm máy tính.
Thống nhất dữ liệu tối thiểu và phân định quyền truy cập
Theo Giám đốc Thư viện Quốc gia Việt Nam Nguyễn Xuân Dũng, xây dựng dữ liệu dùng chung là một hành trình hợp tác lâu dài chứ không phải áp đặt một phần mềm duy nhất cho tất cả các đơn vị. Lộ trình thực tế đòi hỏi:
- Các thư viện cần thống nhất yêu cầu dữ liệu tối thiểu, chuẩn hóa cách kết nối và cùng xây dựng dữ liệu thẩm quyền dùng chung nhằm tránh trùng lặp.
- Hệ thống liên thông cần kế thừa hạ tầng sẵn có của từng thư viện, cho phép các đơn vị giữ nguyên hệ thống quản trị nội bộ mà vẫn có thể trích xuất, chia sẻ dữ liệu ra mạng lưới chung.
- Phân định rõ quyền truy cập theo từng nhóm tài nguyên. Tài liệu nào bạn đọc chỉ được phép tra cứu thông tin thư mục, tài liệu nào được đọc trực tuyến hoặc chia sẻ bản scan phải được quy định minh bạch để các thư viện yên tâm tham gia.
Chia sẻ để phát hiện tài nguyên, không gom về một kho lớn
Chủ tịch Hội Thư viện Việt Nam Nguyễn Hữu Giới chỉ ra rằng mục đích của dữ liệu dùng chung không phải là tạo ra một kho lưu trữ khổng lồ mà là giúp nguồn tri thức của từng đơn vị được phát hiện và phục vụ người đọc thuận tiện hơn. Quá trình này cần dựa trên nguyên tắc ba cùng: cùng đóng góp, cùng sử dụng và cùng chịu trách nhiệm, trong đó mỗi thư viện vẫn toàn quyền quản lý tài nguyên của mình.

Bài học thực tế từ các đơn vị triển khai
Thực tiễn từ các thư viện địa phương và thư viện chuyên ngành đã chứng minh hiệu quả thiết thực của việc kết nối dữ liệu.
Tiết kiệm nguồn lực tại Thư viện Lào Cai
Tại Thư viện tỉnh Lào Cai, việc chia sẻ cơ sở dữ liệu thư mục và kế thừa biểu ghi biên mục với 450 thư viện trường học, thư viện cấp xã và các tủ sách cộng đồng đã giúp giảm đáng kể thao tác thủ công, tiết kiệm chi phí đầu tư ban đầu cho các cơ sở trực thuộc. Sau khi sáp nhập Thư viện tỉnh Lào Cai và Thư viện tỉnh Yên Bái, đơn vị đã rà soát, chuẩn hóa và tích hợp nguồn tài nguyên số của hai địa phương lên nền tảng quản trị thống nhất, giúp người dùng tra cứu tài liệu địa chí của cả hai vùng mà không bị phân tán ở các kho lưu trữ rời rạc.
Thu hẹp khoảng cách tiếp cận tại Thư viện Quân đội
Đại tá Mạc Thùy Dương, Giám đốc Thư viện Quân đội, cho biết việc chia sẻ dữ liệu chuyên ngành giữa các thư viện trực thuộc giúp học viên, giảng viên và cán bộ nghiên cứu rút ngắn thời gian tìm kiếm, mở rộng phạm vi khảo cứu. Đối với các thư viện tuyến dưới còn hạn hẹp ngân sách mua sách, cơ chế dùng chung tài nguyên số có bản quyền giúp giảm bớt sự chênh lệch về điều kiện phục vụ trong toàn lực lượng.

Lộ trình xây dựng hệ thống chia sẻ dữ liệu hiệu quả
Để triển khai hoạt động chia sẻ dữ liệu dùng chung giữa các thư viện đi vào chiều sâu, các nhà quản lý cần thực hiện theo các bước cụ thể:
- Rà soát kho tài nguyên nội tại: Thống kê lại toàn bộ các bộ sưu tập số, tài liệu điện tử đã hình thành qua nhiều năm để làm sạch dữ liệu, chuẩn hóa siêu dữ liệu (metadata) theo chuẩn quốc tế trước khi kết nối.
- Số hóa có trọng tâm: Thay vì đầu tư dàn trải, các thư viện địa phương nên tập trung kinh phí số hóa tài liệu địa chí, sách cổ, tài liệu quý hiếm hoặc tài liệu nội sinh đặc thù.
- Thiết lập đầu mối điều phối quốc gia: Cần một đơn vị đầu mối đủ năng lực kỹ thuật và chuyên môn để xây dựng mục lục liên hợp quốc gia, làm cầu nối kết nối hệ thống dữ liệu giữa các bộ, ngành và địa phương.

